Yayın Etiği | Bilişim, Uzay ve Hukuk Dergisi

Temel ilkeler

Dergi'nin makale kabul ve yayın süreçleri, bilginin tarafsız ve güvenilir biçimde gelişmesine ve yayılmasına hizmet eder. Bu süreçler yazarların ve onları destekleyen kurumların çalışmalarının niteliğine doğrudan yansır. Hakemli yayın, bilimsel yöntemi somutlaştıran ve destekleyen bir araçtır.

Bu yüzden sürecin bütün paydaşları, yani yazarlar, okurlar ve araştırmacılar, yayıncı, hakemler ve editörler, etik standartlara uymakla yükümlüdür.

Dergi şu ilke ve düzenlemeleri benimser:

Committee on Publication Ethics (COPE) ilkeleri ve akış şemaları
COPE, DOAJ, OASPA ve WAME'nin ortak "Akademik Yayıncılıkta Şeffaflık ve İyi Uygulama İlkeleri"
Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi

Bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemler

İntihal: Başkalarının fikirlerini, yöntemlerini, verilerini, uygulamalarını, yazılarını, şekillerini veya eserlerini, sahiplerine bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseriymiş gibi sunmak.
Sahtecilik: Araştırmaya dayanmayan veri üretmek; sunulan veya yayımlanan eseri gerçek olmayan verilere dayandırmak; bunları rapor etmek veya yayımlamak; yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek.
Çarpıtma: Araştırma kayıtlarını ve verileri tahrif etmek; kullanılmayan yöntem, cihaz ve materyalleri kullanılmış gibi göstermek; hipoteze uymayan verileri değerlendirme dışı bırakmak; teori veya varsayımlara uydurmak için veri ve sonuçlarla oynamak; destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda sonuçları tahrif etmek veya şekillendirmek.
Tekrar yayım: Bir araştırmanın aynı sonuçlarını içeren eseri, önceki yayını açıklamadan ve ona atıf yapmadan yeniden yayımlatmaya çalışmak.
Dilimleme: Bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak biçimde parçalara ayırıp birbirine atıf yapmadan çok sayıda yayın yapmak.
Haksız yazarlık: Aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına almak; aktif katkısı olan kişileri yazarlar arasına almamak; yazar sıralamasını gerekçesiz değiştirmek; aktif katkısı olanların adlarını yayım sırasında veya sonraki sürümlerde eserden çıkarmak; katkısı olmadığı hâlde nüfuzunu kullanarak adını yazarlar arasına aldırmak.

Diğer etik ihlaller

Destekle yürütülen araştırmalarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşları ve katkılarını belirtmemek.
Henüz sunulmamış veya savunulmamış tez ya da çalışmaları sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak.
İnsanlar ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak.
İnceleme için gönderilen bir eserdeki bilgileri, eser sahibinin açık izni olmadan yayımlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak.
Bilimsel araştırma için sağlanan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak.
Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadında bulunmak.
Anket, mülakat ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını almadan veya araştırma bir kurumda yapılıyorsa kurum izni olmadan elde edilen verileri yayımlamak.
Araştırma ve deneylerde hayvan sağlığına ve ekolojik dengeye zarar vermek.
Araştırmaya başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak.
Mevzuata veya Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin araştırma ve deneylere ilişkin hükümlerine aykırı çalışmak.
Yürütülen araştırmayla ilgili olası zararlı uygulamalar konusunda ilgilileri bilgilendirme ve uyarma yükümlülüğüne uymamak.
Başka kişi ve kurumlardan sağlanan veri ve bilgileri izin verilen ölçü ve biçimde kullanmamak, bunların gizliliğine uymamak ve korunmasını sağlamamak.
Akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak.

Araştırma etiği ilkeleri

Araştırmanın bütün aşamalarında bilimsel dürüstlük, şeffaflık ve akademik kalite esas alınır. Araştırma süreçleri gerektiğinde denetlenebilecek biçimde kayıt altına alınır.
Katılımcılar araştırmanın amacı, yöntemi, olası riskleri ve katkıları hakkında açık ve anlaşılır biçimde bilgilendirilir. Bilgilendirme özgür iradeye dayanır.
Katılımcılara ait kişisel verilerin gizliliği korunur. Anonimlik, mahremiyet ve veri güvenliği ilkelerine uyulur. Veriler yalnız bilimsel amaçla kullanılır ve güvenli biçimde saklanır.
Katılım gönüllüdür. Katılımcılar gerekçe göstermeden istedikleri zaman araştırmadan ayrılabilir.
Katılımcıların fiziksel, psikolojik, sosyal ve ekonomik zarar görmemesi için önlem alınır. Hassas gruplarla yapılan çalışmalarda etik kurallara ve mevzuata özel dikkat gösterilir.
Araştırmacılar bilimsel bağımsızlıklarını korur. Çıkar çatışmaları, finansal destekler ve sponsorluklar açıkça beyan edilir.
Gerekli durumlarda etik kurul onayı ve kurum izinleri araştırma başlamadan önce alınır.

Yazarların sorumlulukları

Gönderilen eser özgündür. Başka çalışmalardan yararlanıldığında eksiksiz ve doğru atıf yapılır.
Çıkar çatışması oluşturabilecek bütün durum ve ilişkiler gönderim sırasında açıklanır.
Değerlendirme sürecinde eserle ilgili ham veri istenebilir. Yazarlar bu veri ve bilgileri editör kuruluna sunmaya hazır olmalıdır.
Yazarlar kullanılan verilerin kullanım haklarına ve araştırma için gerekli izinlere sahip olduklarını belgeleyebilmelidir.
Yazar, yayımlanmış veya değerlendirmedeki eserinde bir hata fark ederse editörü hemen bilgilendirir ve düzeltme veya geri çekme işlemlerinde editörle iş birliği yapar.
Aynı eser aynı anda birden fazla dergiye gönderilemez. Yeni bir başvuru, önceki başvurunun sonuçlanmasından sonra yapılabilir.
Yazar olarak gösterilen herkes esere önemli katkı yapmış ve son metni onaylamış olmalıdır. Birden fazla yazarlı eserlerde yazar katkıları CRediT sınıflandırmasıyla beyan edilir.

Editörlerin sorumlulukları

Genel sorumluluklar

Okurların ve yazarların bilgi ihtiyacını karşılamak
Dergi'yi sürekli geliştirmek
Yayımlanan eserlerin niteliğini artıran süreçleri yürütmek
Düşünce özgürlüğünü desteklemek
Akademik bütünlüğü korumak
Fikri mülkiyet hakları ve etik standartlardan ödün vermeden çalışmak
Düzeltme ve açıklama gerektiren konularda açık ve şeffaf davranmak

Okurla ilişkiler

Editörler, okurların, araştırmacıların ve uygulayıcıların ihtiyaç duyduğu bilgi, beceri ve deneyim beklentilerini gözeterek karar verir.
Yayımlanan eserlerin alana katkı sağlamasına ve özgün olmasına dikkat eder.
Okurlardan gelen geri bildirimleri dikkate alır ve açıklayıcı yanıt verir.

Yazarla ilişkiler

Editörler; eserin önemine, özgünlüğüne, geçerliliğine, anlatımın açıklığına ve Dergi'nin amaç ve kapsamına göre karar verir.
Kapsama uygun ve ciddi sorunu olmayan eserleri ön incelemeden geçirir.
Ciddi bir sorun olmadıkça olumlu hakem önerilerini göz ardı etmez.
Yeni editörler, önceki editörlerin verdiği kararları ciddi bir sorun olmadıkça değiştirmez.
Yazarlara açıklayıcı ve bilgilendirici bildirim yapar.

Hakemle ilişkiler

Hakemleri eserin konusuna göre belirler.
Hakemlere değerlendirme için gereken bilgi ve rehberleri sağlar.
Yazarlar ile hakemler arasında çıkar çatışması olup olmadığını gözetir.
Hakemleri eseri tarafsız, bilimsel ve nesnel bir dille değerlendirmeye teşvik eder.
Hakemleri zamanında dönüş ve rapor niteliği gibi ölçütlerle değerlendirir.
Hakem havuzunu sürekli günceller.
Nezaketsiz ve bilimsel olmayan değerlendirmeleri engeller.

Hakemlerin sorumlulukları

Yalnız uzmanlık alanındaki eserleri değerlendirmeyi kabul eder.
Değerlendirmeyi tarafsız ve gizli yapar.
Çıkar çatışması olduğunu düşünürse değerlendirmeyi reddeder ve editörü bilgilendirir.
Değerlendirdiği eseri süreç bitince imha eder. Eserin yalnız yayımlanmış son hâlini kullanabilir.
Değerlendirmeyi yalnız eserin içeriğine göre yapar. Milliyet, cinsiyet, din, siyasi görüş ve ticari kaygıların değerlendirmeyi etkilemesine izin vermez.
Yapıcı ve nazik bir dil kullanır. Düşmanlık, iftira ve hakaret içeren kişisel yorum yapmaz.
Kabul ettiği değerlendirmeyi zamanında tamamlar.
Eseri veya herhangi bir bölümünü hiçbir yapay zekâ aracına yüklemez.

Yayıncının sorumlulukları

Yayıncı editoryal kararlara müdahale etmez.
Dergi'nin ücretsiz ve açık erişimli yayımlanması için gereken altyapıyı ve kaynakları sağlar.
Yayımlanan eserlerin kalıcı erişimini ve arşivlenmesini güvence altına alır.
Kişisel verileri mevzuata uygun biçimde korur.

Etik kurul izni

İnsan katılımcılardan veri toplanan bütün çalışmalar için etik kurul izni zorunludur. Bu çalışmalara şunlar örnektir:

Anket, mülakat, odak grup, gözlem ve deney çalışmaları
Kişisel veri içeren veri setleriyle yürütülen çalışmalar (ör. kullanıcı verisiyle model eğitimi veya analiz)
Ölçek kullanımı, ki bu durumda ölçek sahibinden izin de alınır
Klinik veya biyomedikal araştırmalar

Etik kurulun adı, karar tarihi ve sayısı eserin yöntem bölümünde ve başlık sayfasında belirtilir. Etik kurul izni gerektirdiği hâlde izni bulunmayan eserler değerlendirmeye alınmaz.

Aşağıdaki çalışmalar kural olarak etik kurul izni gerektirmez. Yazar bu durumu gerekçesiyle başlık sayfasında beyan eder:

Mevzuat, yargı kararı ve öğreti incelemesine dayanan hukuk araştırmaları
Kamuya açık belge ve verilerle yapılan çalışmalar
Uygun biçimde anonimleştirilmiş veri setlerinin ikincil analizleri
Derlemeler ve kuramsal tartışmalar

İntihalin tespiti

Dergi gönderilen bütün eserleri iThenticate veya eşdeğer bir yazılımla tarar. Gönderilen veya yayımlanan bir eserde intihal tespit edilirse COPE akış şemalarına göre işlem yapılır.

Yapay zekâ kullanımı

Yapay zekâ kullanımına ilişkin kurallar Yayın İlkeleri sayfasının 16. bölümündedir. Yapay zekâ kullanımı Yazar Beyan ve Lisans Formu'nda beyan edilir. Kullanıma ilişkin bütün sorumluluk yazarlara aittir.

Çıkar çatışması

Yazar, hakem veya editörün kararını etkileyebilecek finansal, kurumsal veya kişisel ilişkiler çıkar çatışmasıdır. Yazarlar bu ilişkileri başlık sayfasında beyan eder. Hakemler ve editörler çıkar çatışması bulunan eserde görev almaz.

Veri ve kod paylaşımı

Ampirik ve teknik çalışmalarda yazarların veri setlerini ve kodlarını açık bir depoda (ör. Zenodo, GitHub) paylaşması teşvik edilir. Başlık sayfasında bir veri erişilebilirliği beyanı yer alır. Paylaşılamayan veriler için gerekçe yazılır.

Gizlilik

Dergi'ye iletilen kişisel veriler korunur. Yazar, hakem ve diğer gerçek kişilere ait veriler, yayın süreçlerinin gerektirdiği hâller dışında üçüncü kişi ve kurumlarla paylaşılmaz. Ayrıntılar KVKK Aydınlatma Metni sayfasındadır.

Düzeltme, geri çekme ve endişe ifadesi

Editörler, yayımlanmış bir eserde bulguları ve sonuçları etkilemeyen küçük hatalar tespit ederse düzeltme yayımlar. Bulguları ve sonuçları geçersiz kılan büyük hata veya ihlallerde eseri geri çeker. Bu işlemlerde COPE ilkeleri uygulanır. Usul Yayın İlkeleri sayfasının 13. bölümündedir.

Şikâyet ve itirazlar

Dergi'nin veya kurul üyelerinin sorumluluğundaki içerik, usul veya politikalarla ilgili şikâyet ve itirazlar İletişim sayfasındaki adrese iletilir. Şikâyet ve itirazlar dikkatle incelenir ve COPE ilkelerine göre değerlendirilir.